Ubezwłasnowolnienie: Jak przebiega procedura?

Ubezwłasnowolnienie to jedno z najpoważniejszych rozwiązań prawnych, które może zastosować sąd wobec osoby fizycznej. Celem tego procesu jest ochrona osoby, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem.

W tym artykule, w przystępny sposób, wyjaśnię na czym polega ubezwłasnowolnienie, kiedy można je zastosować, jakie są jego konsekwencje, oraz jak złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Na czym polega ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie polega na ograniczeniu lub odebraniu zdolności do podejmowania decyzji prawnych osobie, która nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Prawo przewiduje dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia:

• Ubezwłasnowolnienie całkowite — stosowane, gdy osoba w ogóle nie jest w stanie kierować swoim zachowaniem (np. w przypadku głębokiej niepełnosprawności intelektualnej lub zaawansowanej choroby psychicznej).
• Ubezwłasnowolnienie częściowe — gdy osoba potrzebuje pomocy przy prowadzeniu spraw, ale może funkcjonować w pewnym zakresie samodzielnie.

Częściowe ubezwłasnowolnienie konieczne jest wtedy, gdy…

…osoba nie jest w pełni sprawna umysłowo, ale potrafi wykonywać podstawowe czynności życiowe i społeczne – np. robić zakupy, kontaktować się z rodziną – jednak wymaga ochrony przed manipulacjami.

Kiedy możliwe jest szybkie ubezwłasnowolnienie?

W praktyce nie istnieje „szybkie ubezwłasnowolnienie” jako formalny tryb. Niemniej jednak, w sytuacjach nagłych — np. zagrożenia życia lub zdrowia osoby – można próbować przyspieszyć procedurę, składając wniosek o zabezpieczenie. Warto wówczas skorzystać z pomocy adwokata, który pomoże właściwie uzasadnić pilność sprawy.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek mogą złożyć:

• małżonek
• krewni w linii prostej (dzieci, rodzice)
• rodzeństwo
• przedstawiciel ustawowy
• prokurator
• Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Pacjenta

W jakich sytuacjach stosuje się ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie nie jest narzędziem do „pozbycia się problemu” – to środek ochronny stosowany wyłącznie wtedy, gdy osoba nie jest w stanie sama zadbać o swoje interesy. Poniżej znajdują się najczęstsze sytuacje, w których sądy orzekają ubezwłasnowolnienie:

• Ubezwłasnowolnienie osoby starszej: W miarę postępującego wieku wiele osób cierpi na zaburzenia pamięci, demencję lub chorobę Alzheimera. Gdy senior zaczyna podejmować niezrozumiałe decyzje, gubi się lub nie radzi sobie z codziennym życiem, można wystąpić o ubezwłasnowolnienie osoby starszej. Pozwala to chronić ją przed oszustami, zadłużeniem lub zagrożeniem zdrowia i życia.

• Ubezwłasnowolnienie alkoholika: Długotrwałe i zaawansowane uzależnienie od alkoholu często prowadzi do poważnych zaburzeń psychicznych, utraty zdolności do podejmowania rozsądnych decyzji oraz agresji lub zaniedbywania podstawowych potrzeb. W takich przypadkach można wnioskować o ubezwłasnowolnienie alkoholika, jeśli uzależnienie jest trwałe i uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie.

• Ubezwłasnowolnienie osoby chorej psychicznie: Osoby cierpiące na schizofrenię, chorobę afektywną dwubiegunową, głęboką depresję lub inne poważne choroby psychiczne mogą mieć trudności z rozpoznawaniem rzeczywistości i kierowaniem swoim zachowaniem. Jeśli terapia nie przynosi efektów, a choroba ma charakter przewlekły, sąd może orzec ubezwłasnowolnienie w celu zapewnienia jej opieki i ochrony.

• Ubezwłasnowolnienie rodzica: W niektórych rodzinach dochodzi do sytuacji, w których dorosłe dzieci muszą przejąć odpowiedzialność za schorowanych rodziców. Gdy rodzic nie rozumie już decyzji, które podejmuje, nie jest w stanie płacić rachunków, opiekować się sobą, a czasem bywa podatny na manipulacje – warto rozważyć ubezwłasnowolnienie rodzica i ustanowienie opiekuna prawnego.

Jak przebiega rozprawa o ubezwłasnowolnienie?

Rozprawa o ubezwłasnowolnienie to postępowanie sądowe prowadzone przed sądem okręgowym. Choć sama sprawa nie różni się proceduralnie od innych spraw cywilnych, to ze względu na jej delikatny charakter, często wiąże się z dużym stresem dla uczestników. Warto wiedzieć, czego się spodziewać.

1. Przesłuchanie wnioskodawcy

Na początku sąd przesłuchuje osobę, która złożyła wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Wnioskodawca musi przedstawić, dlaczego zdecydował się na ten krok, jakie są podstawy prawne i faktyczne ubezwłasnowolnienia oraz jak wygląda codzienne funkcjonowanie osoby, której dotyczy wniosek.

Należy przygotować się do dokładnych pytań, również osobistych.

2. Przesłuchanie świadków

Sąd może wezwać i przesłuchać świadków, np. członków rodziny, sąsiadów lub opiekunów, którzy mają wiedzę na temat stanu psychicznego i funkcjonowania osoby, której dotyczy sprawa.

Ich zeznania mają na celu potwierdzenie okoliczności wskazanych we wniosku.

3. Opinia biegłych sądowych

W zdecydowanej większości spraw sąd powołuje biegłych – najczęściej psychiatrów, psychologów, neurologów – którzy badają osobę, wobec której ma być orzeczone ubezwłasnowolnienie.

Ich zadaniem jest określenie, czy rzeczywiście występują zaburzenia psychiczne, oraz czy wpływają one na zdolność osoby do kierowania swoim postępowaniem.

4. Przesłuchanie osoby, której dotyczy wniosek

Jeżeli stan zdrowia na to pozwala, sąd przesłuchuje również samą zainteresowaną osobę. To ważny element postępowania – sąd musi mieć możliwość samodzielnej oceny jej świadomości, zdolności wypowiadania się i rozumienia sytuacji.

W przypadku osób ciężko chorych, sąd może przeprowadzić to przesłuchanie poza salą rozpraw, np. w miejscu zamieszkania lub w szpitalu.

5. Wydanie orzeczenia

Po zebraniu całego materiału dowodowego – przesłuchaniach, opiniach biegłych, dokumentach medycznych – sąd wydaje postanowienie o ubezwłasnowolnieniu całkowitym lub częściowym, albo oddala wniosek.